Chi tiết tin - Xã Triệu Bình

Trong truyền thuyết Chămpa, Uma là vợ hay chính là hoá thân nữ của thần Siva còn có tên là Bhagavati - một vị thần được sùng kính của cư dân Chăm dưới tên Po Narga hay Po Yan Inư Nagar (thần mẹ xứ sở).

Tượng Uma Dương Lệ là một pho tượng tròn, được tạc ở tư thế nữ thần đang tọa trên bệ đài. Hai chân đặt chéo lên nhau, phần tay đã bị mất nhưng dựa vào tư thế và hai dấu vết ở phần đùi chúng ta có thể khẳng định hai tay của pho tượng được đặt trên hai đùi trong thế thiền định. Đầu đội mũ kiểu chóp trơn, đơn giản, không kiểu cách, chỉ có ba đường viền làm cho mũ đỡ "trơ" chứ không nặng về mục đích trang trí - một đặc điểm ít gặp trên những tượng Chăm thường thấy.

Nét mặt của pho tượng bầu bĩnh, cân đối, dịu dàng. Trán khá rộng. Ðôi tai dài được chạm tỉ mẫn lộ rõ những đường vành, dái tai to. Ðầu ngẩng cao, mặt hướng thẳng về trước. Ðôi mắt đăm chiêu như đang nghĩ ngợi điều gì đó xa xăm. Môi trên mỏng, môi dưới dày vừa phải, khóe miệng hở, tạo ra cảm giác như đang cười tươi tắn. Toàn bộ khuôn mặt toát lên vẻ thanh tú, nhẹ nhàng, duyên dáng.

Phần thân phía trên không có trang phục, ở tư thế lõa thể làm lộ rõ đôi vú căng tròn nhô hẳn ra phía trước, phía dưới có mặc váy phủ từ rốn xuống dưới dạng các dãi tua mềm mại tạo cho váy không quá kín nhưng cũng không quá hở, chỉ vừa đủ để làm lộ đôi bắp đùi thon thả của pho tượng - biểu lộ một sức sống tràn trề, một ấn tượng mạnh mẽ về nghệ thuật. Giáo sư Lương Ninh từng cho rằng: “Ðây có thể là pho tượng tròn vào loại đẹp nhất của nghệ thuật Chămpa”.

Toàn bộ tượng có chiều cao 0,60m, được tạc từ đá sa thạch, hạt mịn, màu nâu sẫm. Toàn bộ pho tượng toát lên vẻ tự nhiên, tươi mát, sống động, duyên dáng song rất thanh tú, trầm tĩnh và trí tuệ.

Tượng Uma Dương Lệ đã được Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia vào năm 2018. Việc công nhận Bảo vật quốc gia đối với tượng Uma Dương Lệ góp phần khẳng định giá trị to lớn của một trong những cổ vật quý hiếm mang phong cách Chămpa ở Quảng Trị.

Với sự tồn tại của tượng Uma ở khu đền tháp Dương Lệ thuộc phong cách nghệ thuật Trà Kiệu đã minh chứng sự phát triển khá mạnh mẽ của của vùng Bắc Chămpa. Vương quốc Chămpa là vương quốc (Mandala) của các tiểu vương quốc tồn tại gần 15 thế kỷ (từ thế kỷ thứ II đến thế kỷ XV) phân bố ở miền Trung Việt Nam với 4 vùng: Amaravati, Vijiya, Kauthara và Panduranga. Quảng Trị nằm trong vùng Amaravati (cùng với Huế và Đà Nẵng ngày nay). Như vậy, với sự tồn tại của hàng loạt các tháp Chăm trên vùng đất Quảng Trị trong đó có khu đền tháp Dương Lệ đã khẳng định rằng Quảng Trị dưới thời Chăm đã từng là trung tâm tín ngưỡng, tôn giáo của một tiểu quốc (Mandala).

Đặc biệt, thông qua hình tượng nữ thần Uma được người dân địa phương lập miếu tôn thờ với tên gọi là Miếu Bà Giàng cho chúng ta thấy được nét đặc trưng trong tín ngưỡng thờ mẫu của người dân đồng bằng Quảng Trị nói riêng và người dân miền Trung trên phần đất Đàng Trong cũ nói chung. Đó là một quá trình tiếp biến văn hóa có chủ định, thể hiện sự dung hòa giữa hai yếu tố Chăm - Việt. Từ Uma - mẹ thần xứ sở trong hệ tín ngưỡng người Chăm đã chuyển qua một hình tượng mới - mẫu đất trong hệ tín ngưỡng dân gian của người Việt với một tên gọi mang âm ngữ Hán - Việt: Thiên Y A Na Ngọc Diễn Phi hoặc gọi theo cách dân gian là Bà Chúa Ngọc hay Bà Giàng - Giàng phu nhân.

Mỹ Bình